Η εικονογράφηση του «Ακαθίστου Ύμνου» στο ναό του Αγίου Γεωργίου Αμπελακίων (φωτ.)

Γράφει η Γραμμάτω Χ. Παπαναστασούλη, Αρχαιολόγος Εφορείας Αρχαιοτήτων Λάρισας 

Με αφορμή την Πέμπτη εβδομάδα των νηστειών την οποία διανύουμε, την λεγόμενη και εβδομάδα του «Ακαθίστου Ύμνου» θα κάνουμε ένα σύντομο αφιέρωμα στο ομώνυμο εικονογραφικό θέμα που περιλαμβάνεται στο τοιχογραφικό σύνολο του ναού του Αγίου Γεωργίου στα Αμπελάκια.

Το μνημείο παρέμεινε κλειστό για περίπου δύο χρόνια όσο διήρκησαν οι εργασίες συντήρησης του τοιχογραφικού και ξυλόγλυπτου διακόσμου από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λάρισας και αποδόθηκε πριν από λίγους μήνες ανανεωμένο στην λατρευτική ζωή. Πρόκειται για ένα σημαντικό μνημείο της περιόδου ανόδου της οικονομίας των Αμπελακίων και έναν μάρτυρα του συνεργατικού πνεύματος που αναπτύχθηκε στον τόπο αυτό κατά τη διάρκεια του 18^ου αιώνα. Το εικονογραφικό πρόγραμμα του ναού είναι πλούσιο με πλήθος εικονογραφημένων προσώπων Αγίων, Ιεραρχών, Νεομαρτύρων, παραστάσεις και μεγαλύτερες συνθέσεις όπως η Λειτουργία των Αγγέλων, η Δευτέρα Παρουσία, σκηνές από το μαρτύριο του Αγίου Γεωργίου και τους 24 οίκους του «Ακαθίστου Ύμνου».

Ο «Ακάθιστος Ύμνος» είναι ένα υμνολογικό κείμενο μεγάλης έκτασης, το οποίο σύμφωνα με την παράδοση, εψάλη για πρώτη φορά το 626 προς τιμήν της Θεοτόκου, προστάτιδος της Κωνσταντινούπολης, για τη σωτηρία της πόλης από την πολιορκία των Αβάρων. Ο χρόνος σύνθεσής και ο συγγραφέας του είναι ερωτήματα που δεν έχουν απαντηθεί ακόμη. Για την εικονογράφησή του χρησιμοποιήθηκαν σκηνές από τα κανονικά Ευαγγέλια, στοιχεία από τα Απόκρυφα Ευαγγέλια αλλά και πρωτότυπες εικονογραφικές φόρμες ανάλογα με την ευχέρεια του καλλιτέχνη. Ο ύμνος έχει σπουδαία φιλολογική και θεολογική και  εξυμνεί με τα πιο εμπνευσμένα λόγια το πρόσωπο της Θεοτόκου και την συμβολή της στο μεγάλο μυστήριο της ενανθρώπησης του Ιησού Χριστού.

Ο εικονογραφικός κύκλος του «Ακαθίστου Ύμνου» διαμορφώθηκε σε θεολογικούς και καλλιτεχνικούς κύκλους της Κωνσταντινούπολης. Εισάγεται στην διακόσμηση των ναών στο τέλος του 13^ου, με το αρχαιότερο γνωστό σύνολο να σώζεται στη Θεσσαλία στο καθολικό της Μονής Ολυμπιώτισσας γύρω στο 1300. Το θέμα καθιερώνεται στα τοιχογραφικά σύνολα των ναών τον 14ο αιώνα με πολλά και γνωστά παραδείγματα σε μνημεία της Μακεδονίας και της Σερβίας. Κατά την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας διαδίδεται ιδιαίτερα και κατέχει μία σημαντική θέση μέσα στον κυρίως ναό σε πλήθος μνημείων. Η ιδιαίτερη αυτή διάδοση στα δύσκολα χρόνια της τουρκοκρατίας οφείλεται στο ιδεολογικό περιεχόμενο του ύμνου που έχει χαρακτήρα νικητήριο και σωτηριολογικό ενώ έχει συνδεθεί με στιγμές κινδύνου, οι οποίες ξεπεράστηκαν με την σωτήρια επέμβαση της Θεοτόκου και έχει ως σημαντικότερο σκοπό να τονώσει το ηθικό των υποδούλων.

Στον άγιο Γεώργιο Αμπελακίων το θέμα του «Ακαθίστου ύμνου» είναι εικονογραφημένο σύμφωνα με τα παγιωμένα εικονογραφικά πρότυπα και με τις αρετές του καλλιτέχνη που υπογράφει το σύνολο των τοιχογραφιών ως «Κωνσταντής ο ενδεής» στα 1721. Δυστυχώς λόγω μεταγενέστερων κακών επεμβάσεων (διάνοιξη περισσοτέρων παραθύρων από τα αρχικώς προβλεπόμενα) αλλά και της φθοράς του χρόνου, οι οίκοι Α΄ και ΙΑ΄ έχουν χαθεί ενώ άλλες παρουσιάζουν απώλειες στη ζωγραφική επιφάνεια. Ο αγιογράφος Κωνσταντής δημιουργεί μορφές επίπεδες με έντονα περιγράμματα και σκούρο προπλασμό. Επιδεικνύει έντονη διάθεση για αποτύπωση διακοσμητικών λεπτομερειών σε ενδύματα και κτίρια και γίνεται ιδιαίτερα περιγραφικός στις συνθέσεις των παραστάσεων (τοπία, αρχιτεκτονήματα, δευτερεύοντα πρόσωπα κ.α.). Παραθέτουμε μερικές από τις πρόσφατα συντηρημένες σκηνές των οίκων του Ακαθίστου Ύμνου που μπορεί να θαυμάσει ο επισκέπτης στο μνημείο.