Γράφει η Εύη Μπουτζέτη – Πανίδου
Υπάρχει μια παλιά Θεσσαλία που δε χωράει σε φωτογραφίες. Δεν την πιάνουν εύκολα οι λέξεις, γιατί είναι φτιαγμένη από μυρωδιές, από χειμωνιάτικες ανάσες πάνω στο τζάκι, από χώμα κάτω από τα νύχια και από προσευχές που ψιθυρίζονταν σαν να τις άκουγε η ίδια η γη.
Εκεί, στην επαρχία του κάμπου, όπου η αγροτική και η κτηνοτροφική ζωή όριζαν το ρολόι της ημέρας και τα μέτρα της καρδιάς, οι παραδόσεις δεν ήταν «έθιμα» για να τα θυμόμαστε. Ήταν ο τρόπος να ζεις. Κι αν κάτι κράτησε αυτή τη ζωή δεμένη, από γενιά σε γενιά, ήταν οι γιαγιάδες. Οι γυναίκες της τρίτης ηλικίας, τότε και τώρα, ήταν (και παραμένουν) οι πιο αθόρυβοι, οι πιο σταθεροί φύλακες της μνήμης.
Η δική μου Θεσσαλή γιαγιά δεν κρατούσε την παράδοση σαν μουσειακό αντικείμενο. Την κρατούσε σαν καθημερινή ανάσα. Στα χέρια της, όλα είχαν συνέχεια, το ψωμί, η πίστη, το τραγούδι, το «καλό» του σπιτιού, τα λόγια που δε λέγονταν δυνατά, οι κύκλοι της φύσης που δε σταματούν ποτέ.
Η πίστη, η φύση και τα παλιά “σημάδια” του κόσμου
Η Θεσσαλία μεγάλωσε μέσα στην Ορθοδοξία με εικόνες, πανηγύρια, αγιασμούς αλλά και μέσα σε μια βαθιά, πανάρχαια παρατήρηση της φύσης. Κάτω από την επίσημη θρησκευτικότητα, ζούσαν προχριστιανικά ίχνη, τελετουργίες της γης, της βροχής, της σοδειάς, του νερού. Όχι ως «παγανισμός» με την ψυχρή έννοια, αλλά ως ένας παλιός σεβασμός για τους κύκλους, να ‘ρθει καρπός, να σταθεί το σπίτι, να είναι γερά τα παιδιά, να κρατήσει το κοπάδι. Η γιαγιά τα ήξερε αυτά χωρίς να τα εξηγεί. Τα έκανε. Και μέσα από τις πράξεις περνούσε η γνώση αυτή η λαϊκή σοφία που δε γράφεται σε βιβλία, αλλά σε ρυτίδες.
Τα νυχτέρια: σχολείο χωρίς έδρα
Το χειμώνα, όταν στον κάμπο και στα ορεινά έπεφτε η θερμοκρασία και οι νύχτες μεγάλωναν, έρχονταν τα νυχτέρια. Οι γιαγιάδες μαζεύονταν στα σπίτια, γύρω από μια λάμπα ή τη φωτιά, με τα χέρια απασχολημένα, γνέσιμο, κέντημα, μπαλώματα, δουλειές που σήμερα μοιάζουν “παλιές”, μα τότε ήταν η ίδια η οικονομία του σπιτιού. Κι εκεί, ανάμεσα σε ιστορίες και πειράγματα, περνούσαν οι μεγάλοι κανόνες της ζωής, πώς να στέκεσαι, πώς να αγαπάς, πώς να μη χαλάς την τιμή του λόγου σου, πώς να μην αφήνεις τον άλλον μόνο. Τα νυχτέρια ήταν η κοινότητα σε δράση. Ήταν οι γέφυρες που ένωναν τις γενιές.
Η Καραγκούνα: το ντύσιμο ως μνήμη και περηφάνια
Η Θεσσαλή γιαγιά είναι δεμένη με την παραδοσιακή φορεσιά κι ειδικά με την Καραγκούνα της Καρδίτσας και των Τρικάλων, πολυεπίπεδη, στολισμένη, με βάρος όχι μόνο υφάσματος αλλά και συμβολισμού. Δεν ήταν απλώς «ρούχο». Ήταν δήλωση, εδώ είναι ο τόπος μου, εδώ είναι οι ρίζες μου. Ένα ντύσιμο που μιλούσε για συναισθηματικό πλούτο της περιοχής, για νοικοκυροσύνη, για ντομπροσύνη, για γιορτές και πανηγύρια, για την ανάγκη να κρατηθεί η αξιοπρέπεια στα δύσκολα. Κι όταν η γιαγιά φορούσε τα “καλά” της, δε φορούσε μόνο ύφασμα. Φορούσε την ιστορία και συνέχιζε την παράδοση.
Οι πίτες της γιαγιάς, η γεύση που δεν ξεχνιέται
Αν υπάρχει μια γλώσσα που όλοι καταλαβαίνουμε, είναι η γεύση. Και στη Θεσσαλία, η γιαγιά μιλούσε με πίτες, τυρόπιτες, κρεατόπιτες, χορτόπιτες, φύλλο ανοιγμένο στο χέρι, λεπτό σαν υπόσχεση. Η κουζίνα της δεν ήταν συνταγή ήταν τελετουργία. Ήταν τρόπος να πεις «σ’ αγαπώ» χωρίς να το πεις. Στα χριστουγεννιάτικα γλυκά, στις μυρωδιές των ημερών, στις ετοιμασίες πριν από τη γιορτή, φαινόταν κάτι βαθύτερο: η γιαγιά δε μαγείρευε μόνο για να χορτάσει η οικογένεια. Μαγείρευε για να δεθεί η οικογένεια.
Και κάπως έτσι, στα χωριά της Θεσσαλίας και σε τόσα χωριά της Ελλάδας οι γυναίκες της τρίτης ηλικίας είναι κάτι παραπάνω από μνήμες. Είναι βιβλιοθήκες χωρίς ράφια. Είναι εργαστήρια χωρίς ταμπέλες. Είναι η ζωντανή μας συνέχεια.
Το Δωδεκαήμερο, όταν ο χρόνος αλλάζει μέσα στο σπίτι
Οι μέρες από τα Χριστούγεννα ως τα Φώτα είχαν πάντα ιδιαίτερη βαρύτητα. Είναι το κατώφλι του νέου κύκλου. Και εκεί, η γιαγιά είχε ρόλο κεντρικό, να κρατήσει το σπίτι “καθαρό”, ευλογημένο, γεμάτο αφθονία και καλό.
Η “Γουρουνοχαρά” της επαρχίας
Το «σφάξιμο» της γιαγιάς, γνωστό ως Γουρουνοχαρά, δεν ήταν μια απλή πράξη προμήθειας τροφής. Ήταν ένα μεγάλο κοινωνικό γεγονός, βαθιά δεμένο με τη γιορτή, την αλληλεγγύη και ένα παλιό, σχεδόν θυσιαστικό αποτύπωμα που έφτανε ως τα βάθη των αιώνων.
Προετοιμασία: κάθε οικογένεια έτρεφε ένα γουρούνι όλο τον χρόνο. Παραμονές Χριστουγέννων γινόταν το σφάξιμο για να εξασφαλιστεί το κρέας της χρονιάς.
Η διαδικασία: συχνά ο άντρας ως αρχηγός έπαιρνε το «βαρύ» κομμάτι της πράξης, όμως οι γυναίκες ήταν αυτές που έδιναν συνέχεια, καθαριότητα, τεμαχισμό, αλατίσματα, ζυμώματα, προετοιμασία των εδεσμάτων. Εκεί φαινόταν η δύναμη της γιαγιάς, η γνώση της αξιοποίησης, η οικονομία, η τάξη.
Η Γουρουνοχαρά: δεν ήταν λύπη, ήταν “χαρά”. Μαζεύονταν γείτονες και συγγενείς, βοηθούσαν, και μετά ερχόταν το γλέντι, τηγανιά, κρασί και τσίπουρο, τραγούδι, κουβέντα.
Αξιοποίηση: τίποτα δεν πήγαινε χαμένο. Λουκάνικα, τσιγαρίδες, πηχτή, σύγλινο, λίπος (λάρδο) για όλη τη χρονιά.
Συμβολισμός: μέσα στο έθιμο ζούσε η ιδέα της ευημερίας, καλή σοδειά, υγεία, γερό σπίτι. Ακόμη και παλιές πρακτικές, όπως το “σημάδεμα” για προστασία, είχαν έναν πυρήνα κοινό, το φόβο για το κακό και την ανάγκη να σταθεί η ζωή.
Κι εκεί, πάλι, η γιαγιά δεν ήταν θεατής. Ήταν η ιέρεια της πρακτικής σοφίας, αυτή που «ξέρει» πώς να γίνει το κάθε τι σωστά, για να μη χαθεί τίποτα.
Το Τάισμα της Βρύσης – το “αμίλητο νερό” της ευχής
Κι ύστερα, έρχονταν εκείνο το αλλόκοτο όμορφο έθιμο, το Τάισμα της Βρύσης. Χαράματα της παραμονής, γυναίκες (και κοπέλες) έφευγαν σιωπηλές για τη βρύση, για να “κλέψουν” το αμίλητο νερό χωρίς να μιλήσουν σε κανέναν στη διαδρομή.
Έφταναν και “τάιζαν” τη βρύση, μέλι, βούτυρο, ψημένο σιτάρι, τυρί, όσπρια, κλαδιά ελιάς.
Ο συμβολισμός καθαρός και τρυφερός: να τρέξει το καλό σα νερό, να είναι η ζωή γλυκιά σα μέλι, να υπάρχει αφθονία, όπως το νερό που δε σταματά. Κι ύστερα, με το αμίλητο νερό, ράντιζαν το σπίτι για ευλογία και τύχη.
Σήμερα, ίσως να το θυμόμαστε ως «παλιό λαογραφικό». Τότε, όμως, ήταν ελπίδα. Ήταν ένας τρόπος να πεις: ας πάει καλά ο χρόνος.
Πάσχα στη Θεσσαλία – όταν η Ανάσταση μπαίνει στην αυλή
Και μετά, όταν έφτανε η Μεγάλη Εβδομάδα, η γιαγιά γινόταν πάλι ο άξονας του σπιτιού. Με βαθιά θρησκευτικότητα, με ευλάβεια που δεν έκανε θόρυβο, αλλά γέμιζε τους τοίχους.
Πασχαλινά αυγά, κόκκινο σαν ζωή
Στη Θεσσαλία, όπως παντού στην Ελλάδα, το βάψιμο των αυγών είναι ένα από τα πιο δεμένα έθιμα με το νόημα της Ανάστασης, ζωή, νίκη του καλού, αναγέννηση.
Μεγάλη Πέμπτη, η μέρα του βαψίματος. Η “κυρά του σπιτιού” ξυπνούσε νωρίς. Και το πρώτο αυγό το πιο σημαντικό αφιερωνόταν συχνά στην Παναγία και έμπαινε στο εικονοστάσι, σαν προστασία.Φυσικές βαφές: παλιά, πριν τις έτοιμες μπογιές, οι κρεμμυδόφλουδες έδιναν εκείνο το βαθύ, ζεστό κόκκινο που μοιάζει με παλιό μετάξι.Διακόσμηση με φύλλα: ένα φύλλο τριφύλλι ή μαϊντανός, δεμένο πάνω στο αυγό, τύλιγμα με καλσόν κι ύστερα βάψιμο. Όταν το ξετύλιγες, έμενε το σχέδιο σαν μικρή σφραγίδα της άνοιξης.Τσούγκρισμα: την Κυριακή του Πάσχα, με το «Χριστός Ανέστη» και το «Αληθώς Ανέστη», τα αυγά έσπαγαν και μέσα στο σπάσιμο ακουγόταν κάτι παραπάνω από ήχος. Ακουγόταν, γέλια, πειράγματα, αγκαλιές και φιλιά, όλα αυτά που συνθέτουν την οικογένεια.Κουλούρια και τσουρέκια, δίπλα στα αυγά, το γλυκό ψωμί της γιορτής κι ένα σπίτι που μοσχοβολούσε.
Τα «Μπαμπαλιούρια» είναι ένα παραδοσιακό πρωτοχρονιάτικο δρώμενο, με ρίζες στη διονυσιακή λατρεία, που αναβιώνει κυρίως στο χωριό απ όπου κατάγομαι, το Λιβάδι Ολύμπου της Θεσσαλίας. Μεταμφιεσμένοι νέοι με προβιές, μάσκες ζώων και κουδούνια περιφέρονται στους δρόμους κάνοντας εκκωφαντικό θόρυβο, με σκοπό να ξορκίσουν τα κακά πνεύματα και να φέρουν καλή τύχη, υγεία και ευφορία για το νέο έτος.
Εδώ οφείλω να ζητήσω συγγνώμη από τους αναγνώστες, τους λαογράφους και τους επιστήμονες της παράδοσης για τυχόν παραλείψεις ή απλουστεύσεις. Το κείμενο δε φιλοδοξεί να αποτελέσει πλήρη λαογραφική καταγραφή, αλλά μια σύντομη, βιωματική αναφορά στα έθιμα που έζησα δίπλα στη δική μου Θεσσαλή γιαγιά, στο βλάχικο χωριό μου, το Λιβάδι Ολύμπου.
Για όλες τις γιαγιάδες που μας μεγάλωσαν και δε ζουν πια
Κάποτε, δεν καταλαβαίναμε ότι αυτές οι γυναίκες κρατούσαν ολόκληρους κόσμους. Νομίζαμε πως “έτσι είναι η ζωή”. Κι ύστερα, ένα σπίτι αδειάζει, μια καρέκλα μένει στη γωνία, μια φωνή λείπει από το πρωινό και τότε καταλαβαίνεις, η γιαγιά δεν ήταν μόνο πρόσωπο. Ήταν ρίζα.
Η Θεσσαλή γιαγιά η δική μου, η δική σου, η γιαγιά του διπλανού χωριού ήταν το νήμα που έδενε την πίστη με τη φύση, τη δουλειά με τη γιορτή, την ανάγκη με την αγάπη. Ήξερε να κάνει το λίγο να φτάνει, το δύσκολο να μαλακώνει, το σπίτι να στέκει.
Κι αν σήμερα μιλάμε για ήθη και έθιμα, δεν το κάνουμε για να “θυμηθούμε” απλώς. Το κάνουμε για να ευχαριστήσουμε. Γιατί πίσω από κάθε πίτα, κάθε νυχτέρι, κάθε αμίλητο νερό, κάθε κόκκινο αυγό, υπάρχει μια γιαγιά που στάθηκε όρθια για να σταθούμε κι εμείς.
Αυτές οι γιαγιάδες δε ζουν πια, μα δεν έφυγαν. Ζουν σε μια μυρωδιά κρεμμυδόφλουδας, σε ένα φύλλο που μένει αποτύπωμα πάνω στο αυγό, σε μια ιστορία που λέγεται χαμηλόφωνα, σε ένα τραπέζι που στρώνεται όπως “μας έμαθαν”.
Και κάθε φορά που κρατάμε ένα έθιμο ζωντανό, είναι σαν να λέμε με τρόπο απλό, ανθρώπινο, αληθινό:
Γιαγιά, σε θυμάμαι. Και συνεχίζω…
