Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει ήδη μπει στην καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών, συχνά χωρίς να γίνεται αντιληπτό. Από τις μεταφράσεις κειμένων και τις αναζητήσεις πληροφοριών μέχρι τα chatbots, την οργάνωση ταξιδιών και την υποστήριξη εργασιών, οι εφαρμογές ΤΝ αποτελούν πλέον μέρος της ψηφιακής ζωής.
Ωστόσο, η χρήση της δεν περιορίζεται στις εφαρμογές που χρησιμοποιούμε στις προσωπικές μας συσκευές. Η Τεχνητή Νοημοσύνη αξιοποιείται όλο και περισσότερο σε τομείς όπου οι αποφάσεις μπορούν να επηρεάσουν άμεσα τη ζωή των πολιτών: από την υγεία και τη δημόσια διοίκηση έως την εκπαίδευση, την εργασία και την επιχειρηματικότητα.
Μπορεί να βοηθήσει έναν γιατρό να εντοπίσει έγκαιρα μια ασθένεια, να υποστηρίξει έναν δημόσιο υπάλληλο στην εξυπηρέτηση των πολιτών, να συμβάλει στην αποτελεσματικότερη χρήση πόρων στη γεωργία ή να βοηθήσει μια μικρομεσαία επιχείρηση να οργανώσει καλύτερα την παραγωγή και τις πωλήσεις της.
Οι δυνατότητες είναι μεγάλες, όπως μεγάλες είναι και οι προκλήσεις.
Τι συμβαίνει όταν η Τεχνητή Νοημοσύνη χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση υποψηφίων σε μια θέση εργασίας; Όταν συμμετέχει στην επιλογή δικαιούχων μιας δημόσιας παροχής; Όταν υποστηρίζει μια ιατρική διάγνωση ή μια δικαστική διαδικασία; Πώς διασφαλίζεται ότι οι αποφάσεις αυτές είναι αξιόπιστες, διαφανείς και δεν οδηγούν σε διακρίσεις;
Σε αυτά τα ερωτήματα επιχειρεί να απαντήσει ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act), ενώ το εθνικό πλαίσιο εφαρμογής του, η συζήτηση του οποίου έχει ξεκινήσει στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή, έρχεται να οργανώσει τον τρόπο με τον οποίο οι κανόνες αυτοί θα εφαρμοστούν στην Ελλάδα.
** Δεν είναι όλες οι εφαρμογές ίδιες **
Η βασική φιλοσοφία του AI Act είναι ότι δεν αντιμετωπίζονται όλες οι εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης με τον ίδιο τρόπο.
Δεν έχει τις ίδιες απαιτήσεις ένα chatbot που απαντά σε ερωτήσεις πολιτών με ένα σύστημα που μπορεί να επηρεάσει την πρόσληψη εργαζομένων, την αξιολόγηση μαθητών ή την πρόσβαση ενός πολίτη σε μια κρίσιμη δημόσια υπηρεσία.
Για τον λόγο αυτό, ο Κανονισμός ακολουθεί μια προσέγγιση που βασίζεται στον κίνδυνο. Όσο μεγαλύτερη είναι η πιθανή επίδραση μιας εφαρμογής στην υγεία, την ασφάλεια ή τα θεμελιώδη δικαιώματα, τόσο αυστηρότερο είναι και το πλαίσιο που τη διέπει.
Στην πράξη, οι εφαρμογές υψηλού κινδύνου θα πρέπει να πληρούν συγκεκριμένες προδιαγραφές αξιοπιστίας, ανθρώπινης εποπτείας και διαφάνειας. Παράλληλα, ορισμένες χρήσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης, όπως το κοινωνικό σκοράρισμα (social scoring) ή συγκεκριμένες μορφές βιομετρικής επιτήρησης, απαγορεύονται πλήρως.
Τι αλλάζει για τον πολίτη
Για τον πολίτη, το νέο πλαίσιο σημαίνει κυρίως περισσότερη προστασία και μεγαλύτερη διαφάνεια.
Εάν μια εφαρμογή Τεχνητής Νοημοσύνης χρησιμοποιείται για να αξιολογήσει μια αίτηση εργασίας, να επηρεάσει την πρόσβαση σε μια εκπαιδευτική διαδικασία ή να υποστηρίξει αποφάσεις που έχουν ουσιαστικό αντίκτυπο στη ζωή ενός ανθρώπου, δεν θα μπορεί να λειτουργεί χωρίς κανόνες και εποπτεία.
Παράλληλα, όταν ένας πολίτης αλληλεπιδρά με ένα σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης, όπως ένα chatbot εξυπηρέτησης, θα πρέπει να γνωρίζει ότι συνομιλεί με σύστημα ΤΝ και όχι με φυσικό πρόσωπο.
Η διαφάνεια αποτελεί μία από τις βασικές αρχές του νέου πλαισίου.
Τι σημαίνει για τις επιχειρήσεις
Για τις επιχειρήσεις, ο AI Act δεν αποτελεί μόνο ένα σύνολο υποχρεώσεων, αλλά δημιουργεί και ένα σταθερό πλαίσιο λειτουργίας.
Μέχρι σήμερα, πολλές εταιρείες ανέπτυσσαν εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης χωρίς να γνωρίζουν ποιοι κανόνες θα ισχύσουν τελικά στην ευρωπαϊκή αγορά. Πλέον αποκτούν ένα κοινό πλαίσιο για όλα τα κράτη-μέλη, γεγονός που μειώνει την αβεβαιότητα και διευκολύνει τις επενδύσεις.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά το AI Regulatory Sandbox, μέσω του οποίου νεοφυείς και μικρομεσαίες επιχειρήσεις θα μπορούν να δοκιμάζουν καινοτόμες εφαρμογές σε πραγματικές συνθήκες, με την υποστήριξη της Πολιτείας, πριν αυτές κυκλοφορήσουν στην αγορά.
Ο στόχος δεν είναι να επιβραδυνθεί η καινοτομία, αλλά να αναπτυχθεί σε ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης, όπου οι επιχειρήσεις γνωρίζουν τους κανόνες και οι πολίτες αισθάνονται ασφαλείς να χρησιμοποιήσουν τις νέες τεχνολογίες.
Δημήτρης Παπαστεργίου: «Η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη αφορά πρωτίστως στην εμπιστοσύνη»
Τη σημασία της ισορροπίας ανάμεσα στην ανάπτυξη της καινοτομίας και την προστασία των πολιτών υπογραμμίζει μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης, Δημήτρης Παπαστεργίου. Όπως σημειώνει, η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν αφορά μόνο την τεχνολογία, αλλά κυρίως την εμπιστοσύνη που πρέπει να δημιουργείται γύρω από τη χρήση της.
«Η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν αφορά μόνο στην τεχνολογία. Αφορά πρωτίστως στην εμπιστοσύνη. Όσο περισσότερο η ΤΝ επηρεάζει την καθημερινότητά μας, τόσο μεγαλύτερη είναι η ευθύνη μας να διαμορφώσουμε κανόνες που προστατεύουν τους πολίτες και παράλληλα δημιουργούν τις προϋποθέσεις προκειμένου η καινοτομία να αναπτυχθεί με ασφάλεια. Με το εθνικό πλαίσιο εφαρμογής του AI Act διασφαλίζουμε ακριβώς αυτή την ισορροπία: δημιουργούμε ένα ασφαλές περιβάλλον για τους πολίτες, ένα σαφές πλαίσιο για τις επιχειρήσεις και τα κατάλληλα θεμέλια, ώστε η Τεχνητή Νοημοσύνη να συμβάλει σε ένα πιο αποτελεσματικό κράτος και σε μια πιο ανταγωνιστική οικονομία».
Γιατί χρειάζεται εθνικό πλαίσιο εφαρμογής
Παρότι ο AI Act ισχύει σε όλα τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κάθε χώρα οφείλει να οργανώσει τον τρόπο εφαρμογής του.
Τα βασικά ερωτήματα αφορούν το ποια αρχή θα ελέγχει την αγορά, πού θα απευθύνεται ένας πολίτης αν θεωρεί ότι θίγονται τα δικαιώματά του, πώς θα υποστηρίζονται οι επιχειρήσεις που αναπτύσσουν εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης και πώς θα συντονίζονται οι δημόσιοι φορείς.
Σε αυτά τα ζητήματα απαντά το ελληνικό νομοσχέδιο, το οποίο προβλέπει, μεταξύ άλλων, τον ορισμό των αρμόδιων εποπτικών αρχών, τη δημιουργία Κέντρου Συντονισμού και Τεχνογνωσίας, τη λειτουργία του AI Regulatory Sandbox, τη σύσταση Ενιαίου Μητρώου Συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης του Δημοσίου και έναν ενιαίο μηχανισμό υποβολής καταγγελιών.
Γιατί είναι πλέον σαφές, πως η Τεχνητή Νοημοσύνη αναμένεται να επηρεάσει σχεδόν κάθε τομέα της οικονομίας και της δημόσιας ζωής τα επόμενα χρόνια, από την υγεία και την εκπαίδευση μέχρι τη βιομηχανία, τη γεωργία, τις μεταφορές και τη λειτουργία του κράτους. Κατά συνέπεια το ζητούμενο πλέον δεν είναι αν η ΤΝ θα αποτελέσει μέρος της καθημερινότητας πολιτών, επιχειρήσεων και δημόσιων φορέων, αλλά με ποιον τρόπο θα αξιοποιηθεί ώστε οι δυνατότητές της να μετατραπούν σε πραγματικό όφελος για την κοινωνία.
Το εθνικό πλαίσιο εφαρμογής του AI Act αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής για την ανάπτυξη της ΤΝ στην Ελλάδα, που περιλαμβάνει τον ψηφιακό μετασχηματισμό του Δημοσίου, την αξιοποίηση ανοικτών δεδομένων, την ενίσχυση της έρευνας, τη στήριξη νεοφυών επιχειρήσεων και τη δημιουργία νέων εφαρμογών. Παράλληλα, δίνεται έμφαση στην ενημέρωση και εκπαίδευση των πολιτών, μέσα από δράσεις όπως ο «Οδηγός Τεχνητή Νοημοσύνη για Όλους», με στόχο η κοινωνία να μπορεί να κατανοήσει, να αξιοποιήσει και να συμμετέχει στις αλλαγές που φέρνει η νέα τεχνολογία.
Γ. Χατζηδοπαυλάκης
