«Πρέπει να σκύψουμε με ειλικρίνεια και να δούμε την κρίση που διέρχεται το εκπαιδευτικό μας σύστημα. Η ριζική αναμόρφωση του εκπαιδευτικού μας συστήματος πρέπει να ανακηρυχτεί σε πρωταρχικό εθνικό στόχο οικουμενικού πολιτικού ενδιαφέροντος»
Γράφει ο Γιώργος Σούλτης
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΑΙ) έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας. Όταν στην δεκαετία του ‘80 διάβαζα τα περίφημα μυθιστορήματα του Ισαάκ Ασίμωφ για τα ρομπότ δεν πίστευα ότι θα προλάβω να τα δω να ζωντανεύουν στη διάρκεια της ζωής μου. Η συζήτηση για την ΑΙ είναι πολύ μεγάλη, πολύ βαθιά και πολύ σοβαρή και αφορά όχι μόνο την επιστημονική κοινότητα αλλά όλη την παγκόσμια κοινωνία. Κάθε νέα τεχνολογική καινοτομία επηρεάζει αλλά και επηρεάζεται από τον υπάρχον κοινωνικοοικονομικό σύστημα μέσα στο οποίο γεννιέται και εξελίσσεται!
Όσο σπουδαία και να είναι μια τεχνολογική καινοτομία δεν θα κάνει καλύτερο τον κόσμο. Ναι! σταδιακά θα αλλάξει τον κόσμο, αλλά δε μπορεί να τον κάνει καλύτερο. Είχα την τύχη να ζήσω από μέσα τη επανάσταση των μικροϋπολογιστών τις δεκαετίες ‘70, ‘80 και ‘90. Μάλιστα μιλάμε για μια πραγματική επανάσταση η οποία γεννήθηκε και μεγάλωσε έξω από το κατεστημένο ακαδημαϊκό αλλά και επιχειρηματικό σύστημα. Τότε η επαναστατημένη νέα γενιά του Μάη ‘68, των χίπις και της Μαοϊκής επανάστασης πιστέψαμε ότι θα γκρεμίσουμε όλο το παλιό σύστημα και θα φτιάξουμε μια ουτοπική κοινωνία δημοκρατίας, κοινωνικής δικαιοσύνης και ισότητας και όλα αυτά λόγω της εξάπλωσης ων μικροϋπολογιστών και του ίντερνετ. Από όλη αυτή την ουτοπική ιστορία κατάλαβα ότι η τεχνολογία και η επιστήμη αλλάζουν τον κόσμο αλλά η αλλαγή αυτή δεν μπορεί να αλλάξει το κοινωνικοπολιτικό σύστημα. Η ευτυχία του κόσμου, η ισότητα, η δικαιοσύνη και η δημοκρατία δεν μπορεί να έρθει με οποιαδήποτε τεχνολογική ή επιστημονική καινοτομία.
Ο μεγάλος θόρυβος για την ΑΙ είναι ο ίδιος με τον μεγάλο θόρυβο για τους μικροϋπολογιστές και το ιντερνέτ που ζήσαμε τις δεκαετίες ‘70 έως ‘90. Οι συζητήσεις που γίνονται αυτή τη στιγμή για την ΑΙ έχουν δύο πλευρές. Από την μια υπόσχονται ένα μέλλον ευτυχίας και από την άλλη το τέλος της ανθρωπότητας και ένα μέλλον matrix για την ανθρωπότητα. Γέμισε ο τόπος ειδικούς της ΑΙ για κάθε τομέα από την ιατρική έως την εκκλησία. Πίσω βέβαια από το μεγάλο ενδιαφέρον για την ΑΙ κρύβεται το προσωπικό κέρδος είτε με την μορφή της προσωπικής προβολής κάποιων είτε με τη μορφή χρηματικού οφέλους με την μορφή σεμιναρίων μαθημάτων κλπ. Το χρήμα που «φαγώθηκε» στην εποχή των μικροϋπολογιστών με μηδενική απόδοση είναι ανυπολόγιστο. Θυμίζω μόνο την παγκόσμια απάτη για τον «ιό του 2000» για την οποία δεν έγινε καμία αποτίμηση εκ των υστέρων, κανένας δεν μίλησε για τα άπειρα ποσά που καταναλώθηκαν για ένα ανύπαρκτο (όπως αποδείχθηκε) πρόβλημα. Θυμίζω επίσης τα τεράστια ποσά ευρωπαϊκών χρημάτων που αναλώθηκαν για την εισαγωγή της «πληροφορικής στην εκπαίδευση» στην Ελλάδα.
Πολλά εκατομμύρια δαπανήθηκαν για την δημιουργία εκπαιδευτικού λογισμικού το οποίο δεν πήγε ποτέ στα σχολεία! Ακόμα και σήμερα το υπουργείο Παιδείας ξοδεύει εκατομμύρια για «έξυπνους πίνακες» και για γελοίες πανάκριβες πλατφόρμες. Αλήθεια αυτό το σκάνδαλο πόσα χρόνια πρέπει να περάσουν για να δει την δημοσιότητα; Τα ίδια ακριβώς αρχίζουν να γίνονται τώρα με την «εισαγωγή της ΑΙ» στην εκπαίδευση… και όχι μόνο.
Μέσα σε αυτό το (ελληνικό) χάλι και τις άπειρες πολύμορφες παρεμβάσεις «ειδικών» για την ΑΙ, είδα ένα δημοσίευμα στην Καθημερινή του Σαββάτου 27 Ιουνίου που υπογράφει ο Απόστολος Λακασάς με τίτλο: «Οι δεξιότητες, άμυνα για την ΑΙ». Στο εξαιρετικό αυτό άρθρο παρουσιάζονται στοιχεία από μια διεθνή έκθεση με τίτλο «Non-Negotiable Skills in the Future of Education with AI». Η έκθεση αυτή υλοποιήθηκε από το τμήμα Center for sustainable Development, του πανεπιστημίου Columbia. Η έρευνα εξετάζει τις αλλαγές που πρέπει να γίνουν στα εκπαιδευτικά συστήματα όλου του κόσμου για να προσαρμοστούν και να αντιμετωπίσουν την αναγκαστική έλευση της τεχνητής Νοημοσύνης. Στο άρθρο ο Απόστολος Λακασάς γράφει: «Στο πλαίσιο λοιπόν αυτό, αν αναλογιστούμε τις ελλείψεις του εκπαιδευτικού μας συστήματος, η χώρα πρέπει να το αναδιοργανώσει από το μηδέν. Και αυτό διότι μόνιμο ζητούμενο από το ελληνικό σχολείο είναι η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, της ηθικής κρίσης, της δημιουργικότητας, της ενσυναίσθησης, της συνεργασίας».
Ο άνθρωπος μέσα σε λίγες λέξεις τα είπε όλα, αν και τα είπε με ευγενικό τρόπο! Διότι η κρίση που μαστίζει σήμερα το εκπαιδευτικό μας σύστημα είναι τέτοια που απειλεί το μέλλον της χώρας μας. Αρκεί να σκύψουμε και να εξετάσουμε το εκπαιδευτικό μας σύστημα χωρίς παρωπίδες και χωρίς το «γλείψιμο» του «πολιτικώς ορθόν» και τότε θα δούμε την κατάσταση όπως ακριβώς είναι… δηλαδή τραγική!
Θα αναφέρω πολύ σύντομα τις κύριες προτάσεις της εν λόγω έκθεσης όπως παρουσιάζονται στο άρθρο της Καθημερινής που προανέφερα και συστήνω σε όποιον ενδιαφέρεται για το θέμα να αναζητήσει τόσο το άρθρο αυτό όσο και την ίδια την έκθεση. Μερικές από τις βασικές προτάσεις για τις προσαρμογές των εκπαιδευτικών συστημάτων πριν η Τεχνητή Νοημοσύνη εισβάλει και η κατάσταση γίνει ανεξέλεγκτη, είναι:
1). Καλλιέργεια των δεξιοτήτων οι οποίες δεν μπορούν να αυτοματοποιηθούν αλλά και δεν πρέπει να εκχωρηθούν και αυτές στους αλγορίθμους. Σαν παράδειγμα αναφέρονται δεξιότητες όπως: η κριτική σκέψη, η ανεξάρτητη κρίση, η ηθική συλλογιστική, η ενσυναίσθηση, η δημιουργικότητα, η συνεργασία κλπ. Παρατήρησα ότι δεν αναφέρονται οι «χειρωνακτικές» δεξιότητες όπως για παράδειγμα οι δεξιότητες για χειροτεχνικές και για καλλιτεχνικές εργασίες. Πιστεύω όμως ότι αυτό στα σχολεία του εξωτερικού θεωρείται αυτονόητο. Εκπαίδευση για τέτοιου είδους χειρονακτικές δεξιότητες υπάρχουν ήδη στα περισσότερα εκπαιδευτικά συστήματα όλου του κόσμου και σε όλα τα σχολεία. Η Ελλάδα αποτελεί μια τραγική εξαίρεση, αφού στο δικό μας το σχολείο φθάσαμε στο σημείο κάθε χειρονακτική δραστηριότητα και κάθε χειρονακτική εργασία ναι θεωρείται υποτιμητική και ντροπή!
2). Πρέπει δάσκαλοι και μαθητές να συνειδητοποιήσουν ότι η ΑΙ είναι εργαλείο και όχι αυθεντία. Αρά κάθε απάντηση στα ερωτήματα που υποβάλουμε προς την ΑΙ πρέπει να υπόκεινται σε έλεγχο και τεκμηρίωση. Πρέπει λοιπόν να ενισχυθούν οι δεξιότητες: της επαλήθευσης πηγών, της αξιολόγησης αξιοπιστίας των πληροφοριών όπως και η κατανόηση των περιορισμών των αλγορίθμων και η σωστή χρήση των δεδομένων.
3). Πρέπει στα σχολεία να έχουμε περισσότερη βιωματική μάθηση και για το λόγο αυτόν πρέπει να αλλάξουν οι εκπαιδευτικές μέθοδοι και να ενισχυθούν πρακτικές όπως: Ομαδικές εργασίες και συνεργατική μάθηση, επίλυση προβλημάτων κάθε φύσης, συζητήσεις στην τάξη, αναστοχαστική γραφή, αυτοαξιολόγηση, διαθεματική εκπαίδευση, μάθηση μέσω εμπειριών κλπ. Στο σημείο αυτό τονίζεται ότι οι μαθητές πρέπει να γίνουν ενεργοί παραγωγοί γνώσης και όχι παθητικοί καταναλωτές περιεχομένου που τους προσφέρεται από τους αλγόριθμούς. Στα δικά μας σχολεία πολλές από τις παραπάνω δεξιότητες είναι άγνωστες ακόμα και σαν λέξεις.
4). Η δημοκρατία και η πολιτική συνοχή πρέπει να αποτελούν πλέον εκπαιδευτικό ζητούμενο. Συγκεκριμένα στο άρθρο ο συντάκτης γράφει: «Η εποχή της ΑΙ δεν απαιτεί μόνο ψηφιακά εγγράμματους πολίτες, αλλά πολίτες που μπορούν να συμμετέχουν υπεύθυνα στο δημόσιο διάλογο, να αναγνωρίζουν την χειραγώγηση, να διαχειρίζονται την πληροφορία κριτικά και να αναλαμβάνουν ευθύνες για τις κοινωνικές συνέπειες των αποφάσεων τους». Αυτό σημαίνει ότι πρέπει στα σχολεία να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στην δημοκρατική παιδεία, στην κοινωνική νοημοσύνη και την κατανόηση της λειτουργίας των θεσμών. Όλα αυτά είναι πράγματα ανύπαρκτα στο ελληνικό σχολείο! Στο θέμα αυτό πρέπει πραγματικά να δοθούν μάχες παγκόσμια για μια εκπαίδευση πραγματικά ανεξάρτητη, και δημοκρατική.
5). Πρέπει να υπάρξει υποχρεωτική αλλαγή των προγραμμάτων σπουδών σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Αναφέρεται ότι η αλλαγή των προγραμμάτων σπουδών πρέπει να είναι προληπτική και πρέπει να γίνει τώρα, πριν η ΑΙ σαρώσει τα πάντα στην εκπαιδευτική διαδικασία. Στην έκθεση αναφέρεται ότι απαιτείται άμεση αλλαγή και επανασχεδιασμός όλων των αναλυτικών προγραμμάτων σπουδών με στόχο, την διατήρηση και ενίσχυση των ανθρωπίνων δεξιοτήτων που απειλούνται από την υπερβολική εξάρτηση από τα ψηφιακά εργαλεία.
Η έκθεση αναφέρει και άλλα πολλά ακόμα και κατά τη γνώμη μου η παρούσα έκθεση αποτελεί μια γροθιά στους προπαγανδιστές των μεγάλων εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων που έγιναν στη χώρα μας την τελευταία δεκαετία. Ξεκινώντας από την κατάργηση των ΤΕΙ και της Τεχνολογικής Εκπαίδευσης επί ΣΥΡΙΖΑ και φθάνοντας στην ολοκλήρωση της κατάργησης της τεχνικής εκπαίδευσης, στα νέα προγράμματα σπουδών και την περιβόητη ψηφιοποίηση της εκπαίδευσης από την ΝΔ και τον κ. Πιερρακάκη. Το ελληνικό σχολείο όλων των βαθμίδων είναι ακριβώς το αντίθετο από όσα περιγράφει η παραπάνω έκθεση. Αν φανταστούμε ότι όσα περιγράφει η παραπάνω έκθεση κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για όλα τα εκπαιδευτικά συστήματα στον κόσμο, όπου μέσα σε αυτά περιλαμβάνονται και αυτό των ΗΠΑ και αυτό της Φιλανδίας, σκεφτείτε ότι για το δικό μας σύστημα πρέπει να ηχήσουν εκκωφαντικές σειρήνες κινδύνου!
Ας σταματήσουν λοιπόν να ομιλούν όλοι αυτοί οι κύριοι που μιλάνε ακόμα και σήμερα για την αναγκαιότητα ψηφιοποίησης των σχολείων και την εισαγωγή της ΑΙ στα σχολεία. Είναι επιτακτική ανάγκη όλοι να δούμε την μεγάλη κρίση που διέρχεται το εκπαιδευτικό μας σύστημα και τις δυσοίωνες προβλέψεις που ακούγονται για το μέλλον. Πρέπει να σκύψουμε με ειλικρίνεια και να δούμε την κρίση που διέρχεται το εκπαιδευτικό μας σύστημα. Η ριζική αναμόρφωση του εκπαιδευτικού μας συστήματος πρέπει να ανακηρυχτεί σε πρωταρχικό εθνικό στόχο οικουμενικού πολιτικού ενδιαφέροντος. Όσο οι μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση αποτελούν αντικείμενο εξυπηρέτησης ποικίλων συμφερόντων (όπως για παράδειγμα τα ιδιωτικά πανεπιστήμια, τα πανεπιστημιακά λόμπυ, τα εκδοτικά συμφέροντα, τα «ψηφιακά» συμφέροντα) καμία μεταρρύθμιση δεν θα επιτραπεί. Από την άλλη όσο οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις ανατίθενται σε πρόσωπα με μόνο κριτήριο της κομματική τους πίστη, η μεταρρύθμιση είναι καταδικασμένη. Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα χρειάζεται οικουμενική αντιμετώπιση και να πρέπει να ανατεθεί σε φωτισμένους και έμπειρούς δασκάλους. Η χώρα μας διαθέτει τα φωτισμένα αυτά πρόσωπα αλλά τέτοιο άνθρωποι έχουν «ΑΠΟΨΗ» και τα τελευταία χρόνια το πολιτικό μας σύστημα δεν θέλει ανθρώπους με άποψη και αξιοπρέπεια.
Την τελευταία δεκαετία του 20ου αιώνα, η κρίση είχε χτυπήσει και πάλι το παγκόσμιο εκπαιδευτικό σύστημα. Τότε σε όλες τις χώρες του κόσμου μιλούσαμε για μια ριζική αλλαγή της εκπαίδευσης έτσι ώστε να προχωρήσουμε προς την ψηφιακή εποχή. Θυμάμαι τότε τις αλλαγές που είδα με τα μάτια μου με αφορμή τα Ευρωπαϊκά προγράμματα και τις επισκέψεις σε διάφορες Ευρωπαϊκές χώρες. Στην Ελλάδα έγινε τότε επί υπουργίας Αρσένη (2003) μια πολύ σοβαρή προσπάθεια για μια ουσιαστική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Δυστυχώς το μικροκομματικό συμφέρον οδήγησε την κυβέρνηση (ΠΑΣΟΚ) να αποποιηθεί τον ίδιο τον μεταρρυθμιστή υπουργό του! Η αποτυχία αυτή οδήγησε τα πράγματα να οδηγηθούν σταδιακά στη σημερινή κατάσταση. Έτσι χάσαμε το τραίνο της παγκόσμιας εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του 2000 (ψηφιακή προσαρμογή). Αν χάσουμε και το σημερινό τραίνο της ΑΙ προσαρμογής …η Ελλάδα κινδυνεύει!
