Γράφει ο Ευάγγελος Μπαλντούνης
Καθηγητής φιλόλογος – συγγραφέας – ιστορικός ερευνητής
Το Ιερόν Προσκύνημα της Παναγίας της Δεμερλιώτισσας είναι ένα μεταβυζαντινό θρησκευτικό μνημείο (κτίστηκε το 1778) και βρίσκεται στο Σταυρό Φαρσάλων.
ΕΞΗΓΗΣΗ ΤΗΣ ΟΝΟΜΑΣΙΑΣ ΤΗΣ: Η τούρκικη ονομασία του χωριού ήταν Δεμερλί (απ’ όπου και ονομάστηκε η Παναγία). Στο σημείο αυτό διασταυρώνονται οι σιδηροδρομικές γραμμές Βόλου – Καλαμπάκας και Αθηνών -Θεσσαλονίκης.
Το Ιερό Προσκύνημα ανήκει πολιτικά και γεωγραφικά στην επαρχία Φαρσάλων,ενώ εκκλησιαστικά ανήκει στην Ιερά Μητρόπολη Θεσσαλιώτιδος και Φαναριοφερσάλων. Οι εορτές του Δεκαπενταύγουστου, για την Υπεραγία Θεοτόκο, δεν τελειώνουν στις 15 Αυγούστου, αλλά στις 23, με την εορτή των εννέα (9) ημερών από της Κοιμήσεώς Της (τα Εννιάμερα της Παναγίας). Τότε πανηγυρίζει αυτός ο Ιερός Ναός, ο οποίος ορθά κρίθηκε σαν «διατηρητέο μνημείο» από το Υπουργείο Πολιτισμού.
Η ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ: Η ιερά και θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Δεμερλιώτισσας έχει διαστάσεις 64X48 εκ. Είναι του τύπου της αριστεροκρατούσης οδηγήτριας. Στοιχεία για την προέλευση της εικόνας δεν γνωρίζουμε. Πενιχρές οι πηγές που θα μας ενημέρωναν, για το πώς και γιατί κτίστηκε ο Μέγας και Περικαλλής, για την εποχή του, αυτός Ναός στο βαλτώδη και έρημο για τότε τόπο.
Βρέθηκε πριν από την ανέγερση του ναού και αποτέλεσε τη γενεσιουργό αιτία της κατασκευής του ή στάλθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο ή την έφερε μοναχός του Αγίου Όρους; Ούτε ο παλιός συνοικισμός «Γηγενών» είχε τότε κτιστεί, αλλά λίγες αγροικίες υπήρχαν για τους κολίγους και υπηρέτες των τσιφλικάδων της περιοχής, ούτε ο νέος συνοικισμός «Προσφύγων», ο οποίος έγινε μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, περί το 1928.
Διηγούνται οι παλιοί πως θαύμα έγινε εκεί, εκ μέρους της Παναγίας, το οποίο συγκίνησε βαθύτατα τους πιστούς της περιοχής και προκάλεσε την απόφαση ανέγερσης τέτοιου μεγαλοπρεπούς ναού.
ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ: Σύμφωνα με την παράδοση είναι μία από τις 70 εικόνες της Παναγίας που αγιογράφησε ο Απόστολος και Ευαγγελιστής Λουκάς. Λέγεται πάντως και υποστηρίζεται βάσιμα από κληρικούς και λαϊκούς, ότι η θαυματουργή αυτή εικόνα είναι όμοια με Της Μεγαλόχαρης της Τήνου γι’ αυτό και η ρήση ότι η Παναγία η Δεμερλιώτισσα και η Παναγία της Τήνου, είναι αδελφές. Ανήκει στον τύπο της αριστεροκρατούσης και φέρει ασημένιο κάλυμμα εξαιρετικής τέχνης. Η Χάρις της Υπεραγίας Θεοτόκου έκανε αμέτρητα θαύματα.
Πολλοί άνθρωποι έχουν θεραπευτεί με τη βοήθεια της Παναγίας Δεμερλιώτισσας και αυτό φανερώνεται και από τα αφιερώματα που υπάρχουν. Επιπλέον, θαύματα αναφέρονται και από ζευγάρια, που ζητώντας το έλεος της Παναγίας κατάφεραν να αποκτήσουν παιδιά και να τα βαφτίσουν στο συγκεκριμένο προσκύνημα.
Η ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΣΤΗ ΝΟΤΙΑ ΠΛΕΥΡΑ ΤΟΥ ΝΑΟΥ: Ο ναός βρίσκεται στο κέντρο μεγάλης αυλής, πιο χαμηλά από την επιφάνεια του εδάφους και για να εισέλθει κανείς εντός αυτού κατεβαίνει μερικά σκαλιά. Ο ρυθμός του ναού είναι τρίκλιτη Βασιλική, με ένα ξύλινο τρούλο στο κέντρο για φωτισμό. Καθώς μπαίνουμε στην εκκλησία από τη νότια πλευρά, παρατηρούμε στο πάνω μέρος μία επιγραφή η οποία μας δίνει πληροφορίες για την ιστορία του μνημείου.
Μία από τις πληροφορίες είναι ότι χτίστηκε το 1778 και η αγιογράφηση έγινε μετά από οκτώ χρόνια, το 1786.. Τα έξοδα αυτής της διαδικασίας είχαν αναλάβει ευσεβείς χριστιανοί, ιερείς και ο επίτροπος του ναού.
ΤΟ ΤΕΜΠΛΟ ΤΟΥ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑΤΟΣ: Είναι ξυλόγλυπτο και κατασκευάστηκε μεταξύ 1825 – 1850. Έχει φύλλο χρυσού με σκαλιστές παραστάσεις θαυμάσιας κατασκευής, μεγάλης αξίας και φθάνει μέχρι την οροφή του Ναού. Στις μεγάλες εικόνες του τέμπλου, βλέπουμε τις μορφές διαφόρων Αγίων, της Παναγίας και του Χριστού. Πάνω από αυτές παρατηρούμε δύο επιπλέον σειρές εικόνων που είναι πιο μικρές και αναπαριστούν Δεσποτικές γιορτές όπως η Ανάληψη του Χριστού, Θεομητορικές γιορτές όπως ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου και Αγίους.
Επίσης, το τέμπλο διακοσμείται με σκαλιστά φυτά, ζώα και πτηνά και στην κορυφή του προβάλλει ο Σταυρός με τον Εσταυρωμένο Χριστό, αριστερά και δεξιά του οποίου στέκονται η Παναγία και ο Ευαγγελιστής Ιωάννης αντίστοιχα. Στο τέμπλο υπάρχουν μέχρι και σήμερα κρίκοι που είχαν βάλει εκεί οι Τούρκοι για να δένουν τα άλογά τους, χρησιμοποιώντας τον ναό σαν στάβλο. Όμως η Υπεραγία Θεοτόκος δεν επέτρεψε να βεβηλωθεί το σπίτι της. Όταν εισήλθαν οι άπιστοι άρχισαν να χτυπούν οι καμπάνες δυνατά μόνες τους. Μ’ αυτό το θαύμα οι αλλόθρησκοι και ασεβείς κατακτητές τρομοκρατήθηκαν ώστε δεν έφεραν ξανά τα ζωντανά τους στον ιερό χώρο.
ΟΙ ΠΕΝΤΕ ΖΩΝΕΣ ΑΓΙΟΓΡΑΦΗΣΗΣ: Η τεχνοτροπία της αγιογράφησης ακολουθεί την παράδοση της κρητικής σχολής και έχει ομοιότητες με έργα του Θεοφάνους του Κρητός (16ος αι.). Το όλο έργο της αγιογράφησης χωρίζεται σε 5 ζώνες και καλύπτει όλον τον εσωτερικό χώρο του ναού. Η ανώτερη ζώνη, αποτελείται από παραστάσεις των Παθών και της Ανάστασης του Χριστού.
Από κάτω, απεικονίζονται οι 24 οίκοι του Ακάθιστου Ύμνου, λίγο πιο χαμηλά διακρίνουμε σειρά Αγίων σε μετάλλια και στην τέταρτη ζώνη δεσπόζουν ολόσωμοι Άγιοι. Από την κατώτερη ζώνη, την Ποδεία, σώζεται μόνο ένα μικρό κομμάτι. Επίσης, στη δυτική πλευρά του ναού, υπάρχει τοιχογραφία στην οποία απεικονίζεται η Κοίμηση της Θεοτόκου και σκηνές της παιδικής ηλικίας της.
Η αγιογράφηση στο ιερό περιλαμβάνει θέματα της Παναγίας με τους ιεράρχες και τη Θεία Λειτουργία. Επίσης σύνολο θαυμάτων του Χριστού, και σκηνών της Παλιάς Διαθήκης, όπως οι τρείς Παίδες εν τη Καμίνω, η Θυσία του Αβραάμ, ο Δανιήλ στον λάκκο των Λεόντων, το όραμα της Βάτου από τον Μωυσή. Στο ανώτερο τμήμα του ανατολικού τοίχου κυριαρχούν πέντε σκηνές με τον ύμνο «Άξιον Εστί», προς τιμήν της Θεοτόκου. Η αποτύπωση του «Άξιον Εστί» δεν είναι κάτι που γίνεται συχνά, αλλά είναι χαρακτηριστικό των αγιογράφων της Παναγίας Δεμερλιώτισσας. Αποτυπώνονται πέντε σκηνές στις οποίες παρουσιάζεται η Θεοτόκος στον θρόνο και γύρω της οι πιστοί να την προσκυνούν.
Ο ΕΞΩΝΑΡΘΗΚΑΣ και ΤΑ ΚΕΛΙΑ ΤΟΥ ΙΕΡΟΥ ΤΟΠΟΥ: Ο ναός της Παναγίας Δεμερλιώτισσας είναι πιο χαμηλός από την επιφάνεια του εδάφους. Ο τύπος του είναι τρίκλιτη βασιλική με εξωνάρθηκα. Το κύριο μέρος των ναών αυτού του τύπου, χωρίζεται με δύο σειρές από κίονες σε τρία μέρη, τα «κλίτη». Έτσι και ο ναός χωρίζεται με ξύλινους στύλους σε τρία ψευδοκλίτη εκ των οποίων το μεσαίο στεγάζεται με καμάρα. Ο εξωνάρθηκας είναι ένας χώρος με στέγαστρο που βρίσκεται στη δυτική πλευρά των ναών.
Στο δάπεδο του νάρθηκα και στις γωνίες, διασώζονται κρίκοι από αλυσίδες με τις οποίες παλιότερα έδεναν τους ασθενείς (κυρίως ψυχοπαθείς) που έφερναν οι συγγενείς τους στον ναό. Στην ίδια αυλή στην οποία βρίσκεται ο ναός, υπάρχουν κελιά στα οποία μπορούν να φιλοξενούνται οι άνθρωποι που επισκέπτονται την Παναγία. Τα κελιά που υπάρχουν σήμερα, χτίστηκαν πρόσφατα, επειδή τα προηγούμενα καταστράφηκαν από τον σεισμό του 1954.
Η ΧΑΡΙΣ, Η ΣΚΕΠΗ και ΤΟ ΕΛΕΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ: Είναι πάρα πολλά τα θαύματα τα οποία έκανε η Παναγία η Ελεούσα η Δεμερλιώτισσα. Αναφέρεται μεγάλος αριθμός τους και τούτο αποδεικνύει τη βαθιά πίστη των ευσεβών χριστιανών που συρρέουν καθημερινά. Μια μικρή απόδειξη των πολλών θαυμάτων της Παναγίας της Δεμερλιώτισσας είναι ο μεγάλος αριθμός, η ποικιλία και η αξία των αφιερωμάτων που έχουν κάνει όσοι – και είναι πάρα πολλοί – θεραπεύτηκαν από τη χάρη της. Τυφλοί ανέβλεψαν, χωλοί και λοιποί πάσχοντες από ανίατες αρρώστιες θεραπεύτηκαν.
Η Παναγία παρέχει το έλεος Αυτής και θεραπεύει, όπως λέγεται, προπάντων τους πάσχοντες από διανοητικές, ψυχικές και νευρωτικές κυρίως νόσους. Περιμένει τους πιστούς κατά πάντα χρόνο, και προπάντων κατά τις 22-23 Αυγούστου, οπότε εορτάζονται τα εννιάμερά της, για να ελεήσει και να θεραπεύσει κάθε πάσχοντα, καθόσον συνεχίζει να χαρίζει φώτιση και μακροημέρευση σε κάθε πιστό, ευλαβή και δίκαιο Χριστιανό.
ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕΓΑΛΥΝΑΡΙΑ: «Νόσους ἀνιάτους καί χαλεπάς, Κόρη, ἐξιᾶται ἡ Εἰκών Σου ἡ ἱερά. Ὅθεν Σου τήν χάριν κηρύττομεν εὐσήμως, ὑμνοῦντές Σε Παρθένε, Δεμερλιώτισσα».
