Γράφει ο Ευάγγελος Μπαλντούνης
Καθηγητής φιλόλογος – συγγραφέας – ιστορικός ερευνητής
Η αρχαία πόλη Άζωρος υπήρξε η δεύτερη σε σημασία στην Περραιβική Τριπολίτιδα με συνεχή κατοίκηση έως και τη μεσοβυζαντινή περίοδο.
ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΟΝΟΜΑΣΙΑΣ ΤΗΣ: Πιθανότατα να οφείλει το όνομα της στον πηδαλιούχο της Αργούς Άζωρο, ο οποίος μαζί με τον μάντη Μόψο συμμετείχε στην Αργοναυτική Εκστρατεία. Ο αρχαιολογικός της χώρος βρίσκεται νότια του σύγχρονου οικισμού της Αζώρου σε απόκρημνο και βραχώδη λόφο που περιρρέεται στις τρεις πλευρές από τον ποταμό Σαραντάπορο. Διατηρούνται ορατά μεγάλα τμήματα του οχυρωματικού περιβόλου, ενώ αποκαλύφθηκε τμήμα μεγάλου οικοδομήματος που σχετίζεται πιθανόν με δημόσιο χώρο.
Στην πόλη και στους πρόποδες της Ακροπόλεως, υπήρχε και σήμερα διασώζεται σαν αρχαιολογικός χώρος, ο ναός του Απόλλωνα ενώ στην περιοχή λατρευόταν και ο Κεραύνιος Δίας. Από μια αναθηματική επιγραφή μαρτυρείται η λατρεία του Απόλλωνα Δώρειου και από μια αναθηματική στήλη η λατρεία του Απόλλωνα Λυκείου. Λατρευόταν επίσης η θεά Ενοδία. Η επίκληση «Ενοδίαι Ιλιάδι» απαντάται για πρώτη φορά στο θεσσαλικό χώρο, ενώ το ίδιο προσωνύμιο φέρει και η Αθηνά Ιλιάς. Επίσης, έχει περισυλλεγεί μεγάλος αριθμός επιτύμβιων στηλών από τα αρχαία νεκροταφεία. Από τη βυζαντινή πόλη ανασκάφτηκαν τρεις εκκλησίες, στις δύο από τις οποίες υπήρχαν οργανωμένα κοιμητήρια με πλούσια κτερίσματα, όπως κοσμήματα και αγγεία.
Η ΑΝΘΗΣΗ και Η ΟΧΎΡΩΣΉ ΤΗΣ: Η Άζωρος ήταν μια πόλη στους πρόποδες του Ολύμπου, στην Περραιβία της Θεσσαλίας. Με τις δύο γειτονικές πόλεις του Πυθίου και της Δολίχης, συγκρότησαν την «Περραιβική Τριπολίτιν». Η πόλη ήκμασε από τις αρχές του 5ου αι. π.Χ., ενώ στο β’ μισό του 4ου αι. π.Χ. προσαρτήθηκε στη Μακεδονία. Η αμυντική της ενίσχυση χρονολογείται στο α’ μισό του 3ου αι. π.Χ. και επιβεβαιώνεται από το Διόδωρο Σικελιώτη, που αναφέρεται στα γεγονότα αυτής της εποχής σχετικά με τις διαμάχες των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου και την πολιορκία του Πολυεσπέρχοντα (από τους κύριους στρατηγούς του Μ. Αλεξάνδρου) «ἐν Ἀζωρὶῳ τῆς Περραιβίας». Το 316 π.Χ. οι δύο στρατοί του Κάσσανδρου και του Πολυεσπέρχοντος συναντήθηκαν στην Άζωρο. Ο Πολυεσπέρχων πολιορκείται με τους άνδρες του εντός των τειχών της Αζώρου. Η πολιορκία λόγω της φυσικής αμυντικής θωράκισης του εδάφους και λόγω της επάρκειας αγαθών κράτησε επί έξι μήνες.
ΤΑ ΠΟΛΥΜΟΡΦΑ ΤΕΙΧΗ ΤΗΣ: Τα ερείπιά της βρίσκονται στα νότια της Βουβάλας – Αζώρου, στην αριστερή όχθη του Σαρανταπόρου. Η θέση της προτιμήθηκε από την λίθινη εποχή και κατοικήθηκε διαδοχικά μέχρι τα τέλη του 17ου αι. μ.Χ.
Η Άζωρος θεωρείται η πιο οχυρή πόλη της Περραιβίας. Στην οχύρωση της βλέπουμε τείχη πολλών περιόδων, κυκλώπεια, πολυγωνικά αρχαϊκά, γεωμετρικής περιόδου, βυζαντινά. Νοτιοανατολικά του οικισμού επί ενός επιβλητικού λόφου που φέρει το όνομα Καστρί, έχουν επισημανθεί σε μεγάλη έκταση τα τείχη της αρχαίας αλλά και της παλαιοχριστιανικής και πιθανώς της μεσοβυζαντινής περιόδου. Στην πλαγιά του λόφου είχαν κατασκευαστεί τέσσερις διαδοχικές σειρές τειχών.
Η γιγάντια οχύρωση για τα χρόνια εκείνα μαρτυρά την εργασία χιλιάδων ανθρώπων για πολλά χρόνια και μάλιστα με την χρησιμοποίηση αξιόλογων εργαλείων για την εξαγωγή και τη σμίλεψη των τεράστιων ογκολίθων. Η εύρεση λίθινων εργαλείων στην περιοχή μαρτυρά ότι η πόλη κατοικήθηκε από τα βάθη των αιώνων.
ΤΑ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΟΧΥΡΩΣΗΣ: Από την ακρόπολη ξεκινούν δύο βραχίονες του τείχους, που κατεβαίνουν προς τα νότια. Ο εσωτερικός είναι κτισμένος τον 3ο αι. π.Χ. Σώζεται σε ορισμένα σημεία και ενισχυόταν με τετράγωνους πύργους που προεξέχουν από τα τείχη 1,5 έως 2μ. και πλάτος 5,5μ. Ο εξωτερικός βραχίονας είναι κτισμένος κατά το ψευδοϊσοδομικό σύστημα τον 5ο αι. π.Χ. και έχει μήκος 47μ. (ισόδομος = χτισμένος με πέτρες ίσων διαστάσεων). Στις πλαγιές της τοποθεσίας Καστρί κλιμακώνονται τα ερείπια ενός τριπλού περιβόλου. Από τον πρώτο περίβολο σώζονται μόνο τα θεμέλια.
Η μακρόστενη περιοχή του λόφου περιβάλλονταν από μία τρίτη σειρά οχυρωμάτων. Πρόκειται για ένα εσωτερικό φρούριο με ερείπια από ακατέργαστες πέτρες μικρού μεγέθους. Από τη βόρεια πλευρά, οι τρεις περίβολοι ακουμπούν σε ένα φαρδύ τοίχο με πελώριες πέτρες. Έχει ύψος περίπου 5,5μ. και μήκος 100μ. και διαθέτει τετράγωνο πύργο, ίδιας κατασκευής. Ανήκει ίσως στα παλαιότερα οχυρώματα της πόλης. Από το μέγεθος των λίθων θυμίζει κυκλώπεια τείχη.
Η ΠΟΛΥΤΕΛΗΣ «ΒΙΛΑ ΤΟΥ ΝΙΚΑΡΧΟΥ»: Η περίμετρος του τείχους υποδηλώνει πως ο πληθυσμός της Αζώρου δεν είναι ευκαταφρόνητος. Συγκρίνοντάς το όμως με την αρχική οχύρωση, φαίνεται αισθητά η ελάττωση του πληθυσμού. Ο δεύτερος αναλημματικός (για συγκράτηση χωμάτων) τοίχος του 3ου αι. π.Χ. κατασκευάστηκε για να στηρίξει ένα άνδηρο (χωμάτινο πλάτωμα για ανέγερση κτίσματος), όπου θεμελιώθηκε η αστική έπαυλη του Νικάρχου.
Η πολυτελής αυτή έπαυλη δεν ανασκάφτηκε ακόμη, ωστόσο, με κάποιες δοκιμαστικές τομές (το 1995) διαπιστώθηκε ότι διασώζει επιχρίσματα στους τοίχους και πιθανότατα μωσαϊκά δάπεδα. Η έπαυλη ταυτίστηκε με το όνομα του Νικάρχου διότι το αίθριο της βρέθηκε στημένη μια μεγάλη επιγραφή – επιστολή του βασιλιά της Μακεδονίας Αντίγονου του Δώσωνος προς τον βασιλικό επιστάτη της περιοχής και αφορά τη διαχείριση της περιουσίας του Νικάρχου μετά το θάνατό του.
ΟΙ ΠΟΛΛΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ: Στη θέση Παλιοκλήσι αποκαλύφθηκε μία παλαιοχριστιανική Βασιλική εκκλησία με προκτίσματα. Εκατέρωθεν βρέθηκε στοά συνολικού μήκους 24 μ. και δύο νεκροταφεία. Ο ναός έχει μήκος 16,7 μ. και πλάτος 9,30μ. Στον ευρύτερο χώρο της βρέθηκαν 328 ταφές δύο διαφορετικών περιόδων (7ος έως 10ο αι. μ.Χ.) με πλούσια κτερίσματα. Στη θέση Άγιος Αθανάσιος όπου βρίσκεται εντός των τειχών της ακροπόλεως, αποκαλύφθηκε τρίκλιτη Βασιλική μήκους 18,8μ. και πλάτος 12μ. Στη θέση Κοπάνα το 1995 αποκαλύφτηκε μία τρίκλιτη Βασιλική με νάρθηκα. Στον ευρύτερο χώρο βρέθηκαν 120 θραύσματα γλυπτών και αρχιτεκτονικά μέλη ιωνικού ναού του 3ου προχριστιανικού αι., όπως γείσα (το μέρος της στέγης που εξέχει), βάσεις κιόνων, αετώματα (το τριγωνικό επιστέγασμα των στενών πλευρών ενός ναού) και άλλα, που οι επιγραφές αποδίδουν στον Απόλλωνα Λύκειο, κύρια θεότητα λατρείας της Αζώρου.
ΟΙ ΔΥΟ ΔΑΡΕΙΚΟΙ και Ο ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΣ ΤΑΦΟΣ: Στο σημείο αυτό, μάλιστα, βρέθηκαν και δύο χρυσοί δαρεικοί (χρυσό περσικό νόμισμα με τη μορφή του Δαρείου) που ίσως προδίδουν τη διέλευση των Περσών από την Περραιβία κατά τη διάρκεια των Περσικών πολέμων. Παράλληλα με την σωστική ανασκαφή και την περισυλλογή αρχαιοτήτων έγινε απόπειρα καθαρισμού ενός μισογκρεμισμένου μακεδονικού τάφου, μοναδικού μέχρι τώρα στη Θεσσαλία. Λέγεται ότι εκεί πιθανόν να είναι θαμμένος ο βασιλιάς της Μακεδονίας Αρχέλαος, ο οποίος δολοφονήθηκε στην Περραιβία το 389 πΧ. Ο οικισμός μέχρι το 1984 είχε την ονομασία «Βουβάλα» (η ονομασία πιθανότατα προήλθε από τη μεταφορά του Μακεδονικού τοπωνύμιου Ουάλα, τοπωνύμιο αρκετά σύνηθες για Μακεδονική περιοχή). Άλλαξε τότε στο ιστορικά αρχαιότερο «Άζωρος».
– Ο Άζωρος έχει τεράστια ιστορία και αυτό δεν μπορεί να το αμφισβητήσει κανείς.
