Γράφει ο Eυάγγελος Μπαλντούνης
Καθηγητής φιλόλογος – συγγραφέας – ιστορικός ερευνητής
Η τραγωδία στα Τέμπη φέρνει μνήμες από ένα παρόμοιο δυστύχημα που είχε συμβεί πριν από πολλές δεκαετίες, όταν δύο αμαξοστοιχίες είχαν συγκρουστεί μετωπικά στο ενδιάμεσο των σταθμών «Ορφανά» Καρδίτσας .και «Δοξαρά» Λάρισας. Η σύγκρουση είχε κοστίσει την ζωή σε 19 ανθρώπους και είχαν τραυματιστεί 44. Το δυστύχημα συνέβη λόγω της έλλειψης συνεννόησης μεταξύ των σταθμαρχών των δύο σταθμών σε συνδυασμό με το γεγονός ότι το δίκτυο ήταν μονής γραμμής και δεν υπήρχαν σύγχρονες μέθοδοι ενδοεπικοινωνίας.
ΟΙ ΠΕΡΙΣΤΑΣΕΙΣ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗ ΒΙΑΙΑ ΚΑΙ ΦΟΝΙΚΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΣΤΙΣ 6 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 1972: Στην καρδιά του χιονισμένου Θεσσαλικού κάμπου, δύο μεγάλες αμαξοστοιχίες συγκρούστηκαν κατά μέτωπο, αφήνοντας πίσω δεκάδες νεκρούς και τραυματίες. Το «Ακρόπολις Εξπρές», το τρένο που συνέδεσε την λειτουργία του με την ξενιτιά και την μετανάστευση των Ελλήνων, είχε ξεκινήσει από τη Γερμανία λίγες ημέρες νωρίτερα με σταθμό αφετηρίας το Μόναχο. Ήταν το καμάρι του ΟΣΕ. Επτά ώρες από τη συμπρωτεύουσα στην πρωτεύουσα, χρόνος εξαιρετικός, αν αναλογιστεί κανείς ότι η πόστα (αργό τρένο με πολλές στάσεις) απαιτεί διψήφιο αριθμό ωρών. Τελικός προορισμός του ήταν ο Πειραιάς. Περί τις 4:45 το απόγευμα της 16ης Ιανουαρίου, ημέρα Κυριακή, το «Ακρόπολις» περνούσε από το σταθμό του Δοξαρά, λίγα χιλιόμετρα έξω από τη Λάρισα. Την ίδια ώρα από την άλλη πλευρά έρχεται με τέσσερα βαγόνια όλα κι όλα η πόστα, το ένα «προοριζόμενον αποκλειστικώς δι’ οπλίτας». Οι δύο μηχανοδηγοί κινούνταν στις ίδιες ράγες. Τόσο ο σταθμάρχης στο Δοξαρά, όσο και ο σταθμάρχης των Ορφανών που ήταν η επόμενη στάση, δεν έδωσαν εντολή σε κάποιον από τους συρμούς να περιμένει. Όταν τα τρένα βρέθηκαν «πρόσωπο με πρόσωπο» ανάμεσα στους δύο σταθμούς, ήταν πολύ αργά. Το σκοτάδι, η κακοκαιρία και η ταχύτητα δεν άφησαν περιθώρια αντίδρασης. Η ντιζελομηχανή του «Ακρόπολις Εξπρές» είχε αναπτύξει μεγάλη ταχύτητα και συνέθλιψε τα τρία μπροστινά βαγόνια της «πόστας».
Η ΓΡΑΦΕΙΟΚΡΑΤΙΑ και ΟΙ ΑΠΕΛΠΙΔΕΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΤΗΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΣ ΣΤΙΓΜΗΣ: Το πρωτόκολλο προβλέπει συνάντηση του «Ακρόπολις» και της πόστας στα Ορφανά. Οι σταθμάρχες μαλώνουν μεταξύ τους για το σημείο διασταύρωσης, καθώς ο εξ Ορφανών επιμένει πως διαθέτει μόνον τρεις γραμμές, κάτι που καθιστά αδύνατη την εφαρμογή των κανονισμών για τέσσερα τρένα. Ο διευθυντής κίνησης, στην Αθήνα, απαιτεί την τήρηση των κανονισμών και όταν πείθεται ότι κάτι τέτοιο πρακτικά είναι αδύνατον, αναλαμβάνει να ειδοποιήσει αυτός τον Δοξαρά για τη μετάθεση της συνάντησης στο σταθμό του. Ωστόσο, το τηλέφωνο Δοξαρά δεν απαντάει, το «Ακρόπολις» έχει ήδη φύγει και ο «μουτζούρης» έλαβε σήμα εξόδου από τα Ορφανά… Η σύγκρουση προδιαγράφεται μοιραία, δίχως καμία δυνατότητα επικοινωνίας των μηχανοδηγών μεταξύ τους, αλλά και με τους σταθμούς. Από εκεί και πέρα, οι προσπάθειες του σταθμάρχη Ορφανών να προλάβει το συρμό, επιβιβαζόμενος σε ένα αγροτικό ή να ενεργοποιήσει με καθυστέρηση το σηματωρό δεν κατάφεραν να διορθώσουν την προβληματική συνεννόηση και να αποτρέψουν το μοιραίο. Λέγεται ότι ένας βοσκός είδε από ψηλά την επικείμενη σύγκρουση και άρχισε να ανεμίζει προειδοποιητικά την κάπα του, για να λάβει ως απάντηση ένα (από)χαιρετιστήριο κορνάρισμα από το μηχανοδηγό.
ΤΑ ΟΛΕΘΡΙΑ ΕΠΑΚΟΛΟΥΘΑ: Οι πρώτοι που έφτασαν στον τόπο του δυστυχήματος ήταν βοσκοί και κάτοικοι των γύρω περιοχών που αντίκρισαν το φρικτό θέαμα. Δεκάδες τα πρόσωπα που υπέστησαν τις δυσάρεστες συνέπειες του τραγικού συμβάντος. Τα πρώτα θύματα της ολέθριας σύγκρουσης ήταν οι μηχανοδηγοί. Ο θάνατός τους ήταν ακαριαίος και τα πτώματά τους εντοπίστηκαν μέρες αργότερα. Από τους εκατοντάδες επιβάτες, 19 έχασαν τη ζωή τους και πάνω από εξήντα τραυματίστηκαν σοβαρά. Στο «Ακρόπολις Εξπρές» ταξίδευαν πολλοί Έλληνες εργάτες από τη Γερμανία, ενώ στην «πόστα» επέβαιναν αρκετοί στρατιώτες του Πυροβολικού, που από τη Θήβα πήγαιναν με μετάθεση σε μονάδες της Βόρειας Ελλάδας. Μερικές δεκάδες ακόμη είχαν μόλις επιβιβαστεί στα Ορφανά για να μεταβούν στο γειτονικό Δοξαρά που απείχε μόλις 12 χιλιόμετρα. Το βράδυ εκείνο, το Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο Λαρίσης, το Νοσοκομείο Καρδίτσας, καθώς και πολλές ιδιωτικές κλινικές της γύρω περιοχής γέμισαν τα κρεβάτια τους με τους βαριά τραυματίες. Όσοι επέζησαν περιέγραψαν με δραματικό τρόπο την σφοδρή σύγκρουση των δυο τρένων..
Η ΑΝΕΥΘΥΝΗ ΔΙΑΜΑΧΗ ΤΩΝ ΣΤΑΘΜΑΡΧΩΝ: Η απόδοση των ευθυνών για τη σιδηροδρομική τραγωδία προηγήθηκε της επίσημης πραγματογνωμοσύνης. Όλα τα βλέμματα έπεσαν αμέσως στους σταθμάρχες των Ορφανών και του Δοξαρά. Από τις έρευνες και τις ανακρίσεις προέκυψε το αναμενόμενο. Η σύγκρουση ήταν αποτέλεσμα λανθασμένης συνεννόησης. Το απαρχαιωμένο ελληνικό σιδηροδρομικό δίκτυο, η εγκληματική απροσεξία των υπευθύνων και τα προβλήματα των τηλεπικοινωνιών εξαιτίας της κακοκαιρίας, ήταν τα κύρια αίτια που οδήγησαν στο μοιραίο. Ο αρχικός προγραμματισμός προέβλεπε ότι η διασταύρωση των δύο τρένων θα γινόταν είτε στο σταθμό των Ορφανών, είτε στον σταθμό του Δοξαρά. Ωστόσο, οι δύο σταθμάρχες διαφωνούσαν μεταξύ τους. Ο ένας ήθελε να γίνει η διασταύρωση στον σταθμό του άλλου. Τότε ενεπλάκη ο ρυθμιστής κίνησης του ΟΣΕ από την Αθήνα. Η επικοινωνία, όμως, επιχειρήθηκε τελευταία στιγμή και χωρίς επιτυχία. Έτσι, το «Ακρόπολις» πέρασε κανονικά από τον Δοξαρά, χωρίς να σταματήσει, καθώς είχε προτεραιότητα, ενώ ταυτόχρονα και ο σταθμάρχης των Ορφανών έδωσε εντολή να ξεκινήσει η «πόστα».
Η ΕΚΔΙΚΑΣΗ ΤΗΣ ΥΠΟΘΕΣΗΣ και ΟΙ ΚΑΤΑΔΙΚΕΣ: Στη δίκη που ξεκίνησε το Νοέμβριο του 1972, ο ένας σταθμάρχης έριχνε τις ευθύνες στον άλλον. Παράλληλα, η πολιτική αγωγή κατηγορούσε τον ΟΣΕ στο σύνολό του. Μάρτυρες κατέθεσαν ότι οι σταθμάρχες και οι ρυθμιστές συχνά καλούνταν να καλύψουν βάρδιες 20 συνεχόμενων ωρών. «Όταν δουλεύουν 18 και 20 ώρες, σημαίνει ότι κοιμούνται πάνω στο τιμόνι ή στο γραφείο», υποστήριξε ο σύζυγος ενός εκ των θυμάτων ενώπιον του δικαστηρίου, αφού είχε ενημερωθεί από το σταθμάρχη Φαρσάλων για τις εργασιακές συνθήκες στον ΟΣΕ. Ο ίδιος μάρτυρας κατέθεσε επίσης, ότι λίγο πριν από το δυστύχημα, ο σταθμάρχης του Δοξαρά παρακολουθούσε τον ποδοσφαιρικό αγώνα Πανιώνιος-Ολυμπιακός σε κατάστημα απέναντι από τον σταθμό. Παρόλα αυτά, οι περισσότερες ευθύνες βάραιναν τον σταθμάρχη Ορφανών. Εκείνος ήταν που έδωσε τη μοιραία εντολή να ξεκινήσει ο σταματημένος συρμός, δίχως πρώτα να επιβεβαιώσει ότι το «Εξπρές» περίμενε στο Δοξαρά. Πρωτόδικα καταδικάστηκαν και οι τρεις σε φυλάκιση από 3 έως 5 έτη χωρίς αναστολή. Στη συνέχεια το Εφετείο επέβαλε ποινή φυλάκισης 5 χρόνων μόνο στο σταθμάρχη Ορφανών Γκέκα, και αθώωσε τους άλλους δύο.
Δοξαράς 1972 – Τέμπη 2023: Η ιστορία επαναλαμβάνεται έξι δεκαετίες μετά…
